Bir yazının ChatGPT ile yazıldığı nasıl anlaşılır?

Kelimeler: Türkçede en sık görülen kalıplar

Yapay zekâ ile yazılmış Türkçe metinlerin bir kısmı birkaç kalıp yüzünden tanınır. Bu kalıpların ortak noktası, her konuya uyacak kadar genel olmaları. “Günümüzde teknoloji hayatımızın ayrılmaz bir parçası hâline geldi” cümlesi bir kahve makinesi tanıtımına da, bir tez girişine de, bir LinkedIn paylaşımına da yapıştırılabilir. Okurun gözüne batan şey kelimenin kendisi değil, cümlenin hiçbir şey söylememesi.

Tablodaki kalıpların yanında sık görülen birkaç kelime daha var: “yolculuk” (öğrenme yolculuğu, kariyer yolculuğu), “potansiyelini ortaya çıkar”, “oyunun kurallarını değiştiren”, “çığır açan”, “bir sonraki seviyeye taşı”, “eşsiz bir deneyim”, “sinerji”. Bunların her biri tek başına masum. İki üç tanesi aynı paragrafta yan yana gelince metin bir broşüre dönüşür.

Tek bir kelimeye bakarak karar verme. “Günümüzde” kelimesini insanlar da her gün yazar. Bakman gereken yoğunluk: 300 kelimelik bir metinde altı yedi kalıp, hiç somut bilgi yoksa şüphe haklıdır; bir tane varsa hiçbir şey söylemez.

Yapı: kelimelerden daha güçlü işaretler

Kelime listeleri kolay düzeltilir; yapı daha zor. Wikipedia'nın “Signs of AI writing” sayfası da en güvenilir işaretlerin bir kısmını kelimelerde değil kuruluşta buluyor.

Üçlü sıralama. “Hızlı, güvenilir ve kullanıcı dostu.” “Planlama, uygulama ve değerlendirme.” Her şeyin üç parçalı gelmesi, Wikipedia rehberinin adını koyduğu bir işaret (rule of three).

Olumsuz karşıtlık. “Bu bir son değil, yeni bir başlangıçtır.” “Mesele para değil, güvendir.” Türkçede “X değil, Y'dir” kalıbı bir metinde bir kez etkili; her paragrafta bir kez tekrar edince mekanik durur.

Genel övgü, eksik ayrıntı. Wikipedia rehberinin açıklaması öğretici: dil modelleri istatistiksel olarak en olası ifadeye yöneldiği için nadir ve özel olguları atlayıp onların yerine genel ve olumlu tanımlar koyma eğiliminde. Bir kişinin “ilk vagon bağlantı parçasını icat eden” olduğu bilgisi “sanayinin devrimci isimlerinden biri” olur. Türkçede bunun karşılığı “alanında öncü”, “örnek bir isim”.

Biçim. Bir mesaj ya da e-postada başlıklar, kalın yazılmış ara başlıklar, her paragrafın başında madde işareti. WhatsApp'a ya da bir forma yapıştırılmış metinde yıldız işaretleri (**böyle**) kalmışsa metin büyük ihtimalle bir sohbet ekranından kopyalanmıştır.

Aynı uzunlukta cümleler ve her paragrafın sonunda o paragrafı özetleyen bir cümle. İnsan yazısı inişli çıkışlıdır: bir cümle uzun, sonraki üç kelime.

Çeviri Türkçe: en Türkiye'ye özgü işaret

Türkçe metinlerde en kolay fark edilen işaret, İngilizce bir kalıbın kelimesi kelimesine çevrilmiş hâli. Nedenini kesin olarak bilmiyoruz; gördüğümüz şu: Türkçe taslaklarda İngilizce e-posta ve makale kalıplarının birebir karşılıkları sık çıkıyor. Bu bir gözlem, ölçüm değil.

Sık görülenler:

“Umarım bu e-posta sizi iyi bulur.” (I hope this email finds you well) “Benimle iletişime geçmekten çekinmeyin.” (Do not hesitate to contact me) “Dört gözle bekliyorum.” (I look forward to) “Bu, ... bir kanıtıdır.” (This is a testament to) “Günün sonunda” (At the end of the day) “Masaya getirdiği değer” (What it brings to the table)

Bu cümleler dil bilgisi açısından doğru. Sorun, Türkçe konuşan birinin kendiliğinden kurmayacağı cümleler olmaları. Bir öğrencinin ödevinde ya da bir adayın ön yazısında bunlardan üç dört tanesi bir arada geçiyorsa metnin bir araçtan geçtiğini düşünmek için makul bir neden vardır. Yine de kanıt değildir: İngilizce okuyarak yetişmiş biri de böyle yazabilir.

Şüphelendiysen: suçlamadan önce ne yapmalı

Bir yazıyı yapay zekâyla yazılmış sanmak ile bunu kanıtlamak çok farklı şeyler. Wikipedia'nın rehberi, insanların bu ayrımı yapmakta kötü olduğunu ve 2025'te yayımlanan bir çalışmada insanların başarısının rastgele tahminden iyi olmadığını yazıyor; sohbet botlarını yazı için sık kullanan bir grubun ise çok daha iyi sonuç aldığını aynı sayfa not ediyor. Aynı rehber, dedektör araçlarının şanstan iyi çalıştığını ama hata oranlarının küçümsenmeyecek düzeyde olduğunu, metin biraz değiştirilince yanılabildiklerini de not ediyor.

Bir öğretmen, işveren ya da editör olarak şüphelendiysen şu sırayı öneririz:

1. Metnin içeriğine bak, üslubuna değil. Kaynaklar gerçek mi? Bir alıntıyı ya da bir kitabı aradığında bulabiliyor musun? Uydurma kaynak, kalıp bir cümleden çok daha ciddi bir işarettir; Google da Gemini'ın var olmayan bir kitabın adını önerdiği durumlar gördüklerini kendi sayfasında yazıyor. 2. Yazarın önceki yazılarıyla karşılaştır. Birden değişen bir üslup bir soru doğurur, ama yazarlar da gelişir. 3. Süreci sor. Taslak, not, sürüm geçmişi. Kendi yazdığı bir metni insanlar anlatabilir; bir paragrafı neden öyle kurduğunu sormak çoğu zaman yeterli bir sohbettir. 4. Kuralı önceden söyle. Okulun ya da şirketin yapay zekâ kullanımına izin verip vermediği yazılı değilse, kimseyi o kurala göre yargılayamazsın.

Kendi metnini bu işaretlerden arındırmak istiyorsan: tablodaki kalıpları ara, her genel cümleyi bir ayrıntıyla değiştir, cümle uzunluklarını karıştır ve son paragraftaki özeti sil. Tablodaki Türkçe kalıplar, HidenGPT'nin kırmızı kaleminin taslağı düzeltirken aradığı listeden; bu liste bir yazım editörünün listesi, bir dedektör değil.